Kun je ‘terugkeerhubs’ concentratiekampen noemen?

Het nieuwe EU-migratiepact maakt deportatie van migranten naar onduidelijke centra búiten Europa mogelijk. 'Terugkeerhubs' noemen de Europese Commissie en rechtse parlementariërs deze plekken. Mensenrechtenorganisaties en onderzoekers hebben daar kritiek op: zijn het niet gevangenissen voor vluchtelingen? Of erger: concentratiekampen?

'U heeft het alleen maar over terugkeer, terugkeer, terugkeer. Gevangenissen voor vluchtelingen buiten Europa zijn barbaars: dit zijn concentratiekampen voor mensen wier enige misdaad is dat ze zijn gevlucht voor hun leven.' Het is oktober 2024, aan het woord is de Spaanse Europarlementariër Estrella Galán Perez, van de radicaal-linkse fractie GUE/NGL over de beruchte 'terugkeerhubs'. Tegen Commissievoorzitter Ursula von der Leyen uit Galán Perez haar afschuw over het voornemen om afgewezen asielzoekers en ongedocumenteerde personen, die de EU niet kunnen of willen verlaten, uit te zetten naar speciaal daarvoor gebouwde centra buiten Europese grenzen.

De centra zijn een lang gekoesterde wens van rechtse Europarlementariërs, die afgelopen week in vervulling ging met het ingaan van de nieuwe Europese migratieregels. Nederland is een van vijf landen die op zoek zijn naar landen buiten de EU die gedeporteerde mensen willen huisvesten. Over de daadwerkelijke uitvoering en locaties van de centra is nog veel onduidelijk. Volgens betrokken diplomaten zou Nederland met meerdere landen in gesprek zijn over plaatsing van deze centra, maar wordt bewust niet gezegd welke om het onderhandelingsproces niet te beïnvloeden.

Voorstanders spreken van 'terugkeerhubs', Galán Perez van 'concentratiekampen'. Mensenrechtenorganisaties worstelen met de vraag hoe ze de centra moeten noemen. Wel zijn ze onverdeeld kritisch op de Europese plannen voor de centra. Femke de Vries, belangenbehartiger EU-Asielbeleid bij VluchtelingenWerk Nederland: "We weten nog niet in welke landen deze uitzetcentra komen of hoe monitoring eruit komt te zien."

Ook voor mensen die niet worden uitgezet, is de vrees bij VluchtelingenWerk groot. "Ik ben bang dat steeds meer afgewezen asielzoekers die niet kunnen of willen terugkeren onder de radar zullen verdwijnen, uit angst naar zo'n centrum te worden gestuurd", zegt De Vries. "Hoe vaker dat gebeurt, hoe minder mensen wij kunnen helpen." De Vries vindt het moeilijk te zeggen hoe de centra genoemd zouden moeten worden. "VluchtelingenWerk kiest tot nu toe voor 'de facto detentiecentra': het zijn in elk geval een sóórt gevangenissen."

Het gaat om gevangenissen, buiten het zicht van mensenrechtenorganisaties

Ook Amnesty International kiest voor 'detentiecentra', zegt woordvoerder Marjon Rozema. "Detentie- en uitzetcentra buiten de Europese grenzen", verduidelijkt ze. "Maar in de praktijk gaat het om gevangenissen, waar mensen worden vastgezet buiten het zicht van mensenrechtenorganisaties en juridische controle." Op de vraag wat er dan kan gebeuren, kan Rozema niet te veel vooruitlopen. "Het is onduidelijk wie toezicht houdt. Het risico is groot dat er meer mensen en kinderen vast komen te zitten in kwetsbare en onzekere situaties, zonder dat ze gebruik kunnen maken van hun rechten. En daar zouden we ons in Europa heel erg veel zorgen over moeten maken."

Volgens Rachel Van Nostrand, universitair docent politicologie aan de Amerikaanse staatsuniversiteit van Louisiana en onderzoeker naar concentratiekampen in het verleden en heden, kun je van een concentratiekamp spreken wanneer aan vier criteria wordt voldaan. "Allereerst moet er sprake zijn van enige mate van mishandeling of verwaarlozing, zoals schrijn